Laat me eerst en vooral duidelijk stellen: angst is NIET abnormaal. Integendeel, het is een normale reactie op bedreigende en/of gevaarlijke situaties, meestal veroorzaakt door onverwachte en/of extreme mstandigheden. Zowel je lichaam als geest worden in een soort van alarmtoestand gebracht, en ze bereiden zich voor om zich te verdedigen tegen alles wat bedreigend overkomt en uit je comfortzone haal, tot zelfs totaal verlies van controle en angst om dood te gaan.

Sluit even de ogen en beeld je in dat er plots iemand voor je neus staat die je met een mes of pistool bedreigt. Je wereld staat van de ene seconde in de andere compleet op z’n kop. En de zogenaamde grote helden die beweren nog nooit bang te zijn geweest, zijn niet minder of meer dan verstokte leugenaars.

Maar net zoals het lichaam ineenkrimpt gebeurt dat ook met de hersenen, waardoor je een soort tunnel vision krijgt.

En jammer genoeg in de meeste gevallen is de volgende stap paniek. Het rationeel denken maakt onmiddellijk plaats voor extreme emoties, en dat resulteert ofwel in verstijving (‘freezen’) ofwel handelen als een kip zonder kop. Both are recipe for disaster.

Gevaar kan letterlijk uit eender welke hoek komen en op eender welk moment op jou losgelaten worden. De twee grote vragen zijn hoe je er mee omgaat en hoe je het aanpakt.

Wat ik hier ga beschrijven is zeker niet dé alomvattende oplossing, ook omwille van het feit dat er zich onnoemelijk veel verschillende situaties kunnen voordoen. Maar toch zijn er een aantal zaken die in geregeld weerkeren, en je kan jezelf een hele hoop miserie besparen door je te baseren op twee grote peilers: oefening en preventie.

Zo heb ik één van mijn belangrijkste levenslessen gekregen van mijn toenmalige rij-instructeur: ‘je bent NOOIT alleen op de baan’. Dit heeft mij geïnspireerd om situaties in vier kleuren onder te brengen:
– wit: compleet veilig (thuis)
– geel: oplettend (buitenshuis)
– oranje: gezonde argwaan (get out, if you can)
– rood: hel

Zo heb ik met mijn vrouw een bepaalde code afgesproken als we in een oranje situatie dreigen te belanden.

Problemen moet je niet zoeken, die komen wel uit zichzelf om de hoek kijken, maar door je bijtijds uit de voeten te maken of op z’n minst afstand te nemen kan je in de meeste gevallen vermijden dat je in het rood komt. Je moet zeker niet als een angsthaas rondlopen maar door te oefenen op alertheid ga je beter preventief denken en handelen. 

Iedereen kan rekenen en kent het alfabet, de klok, de vier windrichtingen, en nog een aantal andere basisprincipes. Dit is allemaal aangeleerd door te oefenen. Maar je hebt ook aangeleerd, of op z’n minst ervaring opgedaan, hoe je je in het openbaar beweegt, en niet alle situaties blijken even aangenaam. 

Wat is het allereerste wat je moet doen als er zich iets totaal onverwacht en mogelijk bedreigend voordoet ? 

Juist ! Ademen !!! Hoeveel keer heb je niet vernomen dat ‘de adem stokte in mijn keel’. Wees heel eerlijk tegenover jezelf en denk eens goed na of je dat wel degelijk goed aanpakt.

Laten we het voorbeeld nemen dat je op straat lastig gevallen wordt of zelfs aangevallen. Niemand wil dit tegenkomen, maar het is absoluut not done om je kop in het zand te steken en hopen dat het wel zal overwaaien.

Wat is nog een veel belangrijkere stap ? Binnensmonds héél hard tegen jezelf roepen: ‘STOP !’ Dit betekent dat je zo snel mogelijk moet omschakelen van close-minded (midden in het onheil) naar open-minded (helicopter view) en een inschatting moet maken van de situatie én van de mogelijke acties.

Dit zijn vier zeer belangrijke peilers:

1/ accepteer de situatie:
– erken je emotie (wees eerlijk tegen jezelf)
– shit happens, deal with it (in plaats van te klagen)

2/ inschatting:
– denk open minded
– always trust your gut and feelings
– van slechtste naar beste scenario (wees realistisch)
– waar zijn de uitwegen
– tracht in te perken
– controleer wat je kan, accepteer wat je niet kan
– overzicht bewaren
– uiterlijk: tracht zo cool mogelijk te zijn (pokerbody)

3/ ageer:
– prioriteiten (triage)
– stel voor jezelf limieten
– creëer afstand
– laat je niet uitdagen
– laat je niet meeslepen
– neem een zelfverzekerde houding aan (hoe moeilijk ook)
– neem GEEN slachtofferrol aan
– bewegen indien mogelijk (movement saves lives)
– als de kans bestaat zo snel mogelijk weg (niét gaan lopen !)
– elk vermeden gevecht is een gewonnen gevecht
– als er geen enkele uitweg meer is: fight for your life
– niet bang zijn dat je in de klappen valt
– go for it, close minded
– if you’re going through hell, keep going

4/ cyclus:
– situaties kunnen snel wijzigen
– aanpassing naargelang de evolutie
– trek lessen

Verwacht NOOIT dat je zomaar dé ideale oplossing uit je hoed kan toveren, want daar heb je simpelweg de tijd niet voor. Wat je wél moet doen is trachten een goede oplossing te vinden op een zeer korte tijdspanne.

Deze ontzettend belangrijke mindset moet je oefenen en blijven oefenen, waardoor je meer zelfvertrouwen gaat kweken en kalmer blijft in moeilijke situaties. ‘Wat had ik (beter) kunnen doen ?’ is een veel efficiëntere vraag dan dat je jezelf jarenlang pijnigt met ‘och, had ik maar …’

The more you sweat in training, the less you bleed in battle. Of zoals Fly (Special Forces in Kamp Waes) het stelt: ‘in extreme omstandigheden val je terug op je basistraining’

Hier volgen nog een aantal bedenkingen die je regelrecht in de realiteit onderdompelen.

Wat is het allereerste dat een misdadiger NIET heeft ? Compassie. Waarom zou jij dat dan wél moeten hebben ?

Laat je niet uitdagen of meeslepen en zwijg of spreek hoogstens één enkel woord (met tanden op mekaar).

Stel je nooit op als slachtoffer. De zwaksten zullen altijd het eerste slachtoffer worden (law of the jungle). Een aanvaller heeft altijd iets nodig: andtas, portefeuille, gsm, maar hij ‘geniet’ ook van jouw angst.

Neem eender wat vast als wapen (ik heb altijd een balpen in mijn zak).

Een spel kan fair zijn, een gevecht nooit, m.a.w. er zijn géén regels.

Als je ageert, doe het zo simpel mogelijk. Alle invalshoeken zijn goed: winning ugly.

Géén half werk, met volle overgave en overtuiging.

En een héél belangrijke: verrassing; het is niet alleen jouw grootste vijand maar ook jouw trouwste bondgenoot.

Afleiding is ook een veel gebruikte methode. Het wordt dikwijls zwaar onderschat dat er niet één maar meerdere personen bij betrokken kunnen zijn. Men belt aan je voordeur, terwijl je niet beseft dat er tegelijk iemand langs je achterdeur binnen geraakt.

Je moet de reactie eens zien als er plots ‘opgelet: zakkenrollers’ geroepen wordt. Gegarandeerd dat de meeste mensen onmiddellijk naar de plaats van hun kostbare bezittingen grijpen, zodat de zakkenrollers dat ook weten …

Maar afleiding geldt ook voor jezelf, als je bijvoorbeeld met je smartphone aan het bellen bent. Of tijdens het in- of uitladen van je auto of aan een tankstation of betaalautomaat.

Als een onbekende mij plots een vraag stelt, heb ik de reflex om wat afstand te nemen en snel even rond te kijken. Ik zal ook niet onmiddellijk antwoorden, maar duidelijk laten blijken dat ik de controle over de situatie wil hebben. Hoe dichter die persoon tracht te komen, des te meer ik besef dat er geen bedoelingen mee gemoeid zijn. Dan zeg ik kalm maar zeer kordaat: ‘neen !’ en breng ik mijn handen voor mijn mond (geen verdedigingshouding) waardoor ik me kan beschermen maar ook kan uithalen, indien nodig. Een gezonde dosis achterdocht kan je veel miserie besparen.

Als je merkt dat iemand jou in de gaten houdt moet je die persoon recht in de ogen blijven kijken, m.a.w. een zeer duidelijk teken geven dat je hem/haar herkent.

Wat niet genoeg kan benadrukt worden is dat je moet oefenen en blijven oefenen, zodat het (bijna) een automatisme wordt en je meer vertrouwen in jezelf krijgt. Blijkbaar moet je iets minstens 65 keer geoefend hebben alvorens het een skill wordt.

Het is en blijft een mindset, want het meeste speelt zich af in je hoofd (our only limitation is our imagination).

Als er plots een kind de straat overloopt heb je (hopelijk) de goede reflex om te remmen en/of te ontwijken. Dat soort reacties heb je geleerd door oefening en ervaring. Als dat je voor het eerst overkomt en je slaat in paniek, ligt dat kind gegarandeerd onder je wielen.

Alhoewel angst dus een normale reactie is, is het tegelijk een slechte raadgever, zeker als tijd ook een factor speelt. Denk maar aan het finalespel van De Slimste Mens Ter Wereld: kandidaten die zich opgejaagd voelen blokkeren zeer snel. En dit terwijl hersenen werken als parachutes: bij hoge voorkeur open.

Je wil niet weten hoe dikwijls de meest voor de hand liggende handelingen en prioriteiten overboord worden gegooid.